| Ericacea is een plantenfamilie waartoe niet alleen de cranberry, maar ook andere (blauwe) bosbessen (blueberry: Vaccinium corymbosum, huckleberry: Vaccinium membranaceum en bilberry: Vaccinium myrtillus) behoren. Het zijn alle kleine, immergroene planten afkomstig van het geslacht Vaccinium. De gewone of Noordelijke Cranberry, Vaccinium oxycoccus, is sterk verspreid over het volledige noordelijke halfrond. De blaadjes zijn slechts 5-10 mm groot. De vruchtjes zijn kleine bleekroze besjes met een scherpe, verfrissende zure smaak. De kleine cranberry, Vaccinium microcarpum, komt enkel voor in Noord-Europa en Noord-Azië en verschilt van de V. oxycoccus doordat de blaadjes driehoekig van vorm zijn en de bloemstam onbehaard is. De meest bekende soort is de Amerikaanse cranberry, Vaccinium macrocarpus. Deze wordt in het oosten van Canada, het noorden en noordoosten van de Verenigde Staten tot in North Carolina op industriële schaal gecultiveerd voor consumptie en export. De bessen van de Amerikaanse cranberry zijn groter dan de soortgenoten ; de blaadjes zijn 10-20 mm lang. Cranberries leven op zure grond in open, vochtige omgeving aan de randen van venen en tegen flanken van bergen in een gematigd klimaat. De kleine karmijnrode bessen groeien aan ranken die 7-10 cm lang zijn en leveren ongeveer tweeduizend kilo per hectare op. Typisch is dat de rode bessen meer sap krijgen nadat er een paar nachten stevige vorst is overheen gegaan, vandaar de late oogstperiode. Een groot probleem voor de telers is voldoende water. De planten moeten niet zoals rijst permanent onder water staan, maar de grond moet ten alle tijde vochtig blijven. Een lange droogteperiode tijdens de zomerperiode kan dus nefast zijn voor de oogst.
Kolonisten
De cranberry, in Nederland en Duitsland vaak ‘Preiselbeere’ genoemd, maar die officieel de Amerikaanse veenbes heet, is één van de slechts drie bessensoorten die inheems zijn in de VS! De andere twee zijn de blueberry en de concord grape. De Amerikaanse kolonisten gaven aan de plant de naam cranberry wegens het gekromde patroon van de bloembladen en de gelijkenis met de kop van een Kraanvogel. De Wanipanog Indianen die op Cape Cod (Massachusetts.) woonden gebruikten de vrucht al honderden jaren voor de eerste kolonisten en benoemden de rode vruchten ‘sassamanash’, hetgeen betekent ‘scherpe en verkoelende vrucht’. Ze gebruikten de bessen als voedsel of maakten extracten om dekens en kledij te verven. Vaak werden brouwsels aangewend om wonden of huidaandoeningen te verzorgen. De Europese pelgrims maakten in de 17de eeuw in Massachusetts voor het eerst kennis met de vrucht. Menig uitgehongerd kolonist kon zich door deze krachtige vruchten, die veel vocht en vitamine C bevatten, van de dood redden tijdens de talrijke trektochten in onherbergzame gebieden. Op basis van historische reisverhalen zouden cranberries voor het eerst in 1621 ter gelegenheid van het traditionele Thanksgiving feest zijn opgediend. Aan de Amerikaanse oorlogsveteraan Henry Hall worden de eerste commercieel culturen toegeschreven die werden opgericht omstreeks 1816 in Cape Cod. Echter reeds in de 17de eeuw verscheen de cranberry in de Engelse kookboeken en in 1677 werden tien vaten cranberries verscheept naar koning Charles II om zijn woede te temperen dat de kolonisten (Pilgrims) hun eigen munten hadden gemaakt. Het vasteland kwam voor het eerst in aanraking met de vrucht toen een schip breuk leed voor de Nederlandse kust en kratten met cranberries aanspoelden op het eiland Ter Schelling.
Inmiddels worden cranberries niet alleen meer in de VS maar ook in Engeland, Nederland, Finland, Duitsland, Zwitserland, Indonesië, Brazilië en Japan op grote schaal gecultiveerd.
Oogst
Tot rond 1950 werd de cranberry met de hand geplukt (droge methode). Toen ontwikkelde men in Wisconsin, nog steeds een grote producent, de natte methode. De oogst vindt plaats van eind oktober tot diep in november door de velden onder water te zetten. Seizoenarbeiders rijden met speciale traktoren (‘eggbeater’) door de velden en woelen het water om zodat de bessen loskomen van de planten en naar de oppervlakte drijven. Daarna worden de bessen in drijvende ringen omsloten en uit het water geschept. Deze nat geoogste bessen worden verwerkt tot vruchtensap, confituren en saus. De droog geplukte bessen worden verkocht voor onmiddellijke consumptie als vers fruit. Een interessant detail is dat de droog geplukte bessen alvorens voor consumptie aangeboden te worden, onderworpen worden aan de ‘bounce test’ om hun versheid te testen. De bessen worden getrild en moeten over een schotje van 10 cm hoog kunnen springen zoniet worden ze weggegooid.
Fruitsap
Fruitsap gemaakt op basis van zuivere cranberries is zuur en bijna etsend in hoge concentraties. Vandaar dat de commercieel aangeboden dranken (bijv. Ocean Spray) sterk worden verdund of gemengd met andere vruchten zoals frambozen of blauwe bosbessen tot smakelijke en caloriearme vruchtendranken.
Blaasontsteking
De meerderheid van de eenvoudige urineweginfecties (UWI) worden veroorzaakt door bacteriën uit de darm (coliformen) die via de urethra in de blaas terechtkomen. Vrouwen zijn wegens de anatomisch kortere urethra vatbaarder voor urinaire infecties. Bevorderende factoren voor een UWI zijn: genetische bepaalde verhoogde affiniteit voor bacteriën ter hoogte van het oppervlak van de uro-genitale cellen, factoren die de normale flora wijzigen zoals bijvoorbeeld een alkalisch milieu, bedlegerigheid, seksueel contact, veroudering of atrofie door oestrogeen tekort en tenslotte invasieve processen en vreemde voorwerpen (pessarium, blaassonde).
Antigenen aanwezig op het oppervlak van het uro-epitheel gaan na adhesie met de fimbriae van de bacteriën het complement systeem en de fagocytosis activeren, zodat het ontstekingsmechanisme op gang komt. De blaaswand wordt langs de binnenzijde beschermd door een glycosaminoglycaan (GAG)-laag. Deze laag vormt een bijkomende bescherming tegen aanhechting van bacteriën, kristallen, ionen, proteïnen en carcinogenen. Beschadiging van deze GAG-laag vermindert de weerstand tegen UWI. De meest voorkomende bacteriën zijn: Escherchia Coli (>70%), Staphylococcus Saprophyticus, Proteus Mirabilis, Klebsiella, Enterobacter en Pseudomonas.
Proanthocyanidines en tannines
Het gebruik van ‘fruitsap’ bij de behandeling of de preventie van een eenvoudige UWI lijkt controversieel. Echter verschillende studies gepubliceerd in vooraanstaande medische tijdschriften (oa. New England J of Medicine, Spinal Cord, JAMA, J of Ethnopharmacology, etc.) tonen aan dat extracten van cranberries wel degelijk een gunstig effect hebben in de behandeling van UWI. In Angelsaksische en Scandinavische landen wordt cranberrysap aanbevolen als preventie en behandeling van UWI. Ook patiënten met incontinentie tengevolge van een ruggemerglesie zouden minder frequent urinaire infecties vertonen bij dagelijks nuttigen van cranberrysap. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat Gram positieve coccen zich significant minder gaan vasthechten aan de blaaswand. De actieve bestanddelen van cranberries zijn proanthocanidines, verwant met tannines. Deze chemische bestanddelen verhinderen door middel van competitieve inhibitie de vasthechting van E. Coli aan het oppervlak van de uro-epitheelcel. Bovendien zijn er fundamentele onderzoeken lopende die suggereren dat de proanthocanidines de genetische expressie van de bacteriële fimbriae onderdrukken, hetgeen de bacteriën moeilijker maakt om zich vast te hechten aan de blaaswand. Talrijke studies zijn in uitwerking om het werkingsmechanisme van cranberries te doorgronden. In elk geval zijn er voldoende historische en wetenschappelijke gegevens om de efficiëntie van cranberries in de behandeling van een eenvoudige ongecompliceerde urinaire infectie aan te nemen. Ervaringen opgedaan in eigen praktijk in geval van patiënten met recidiverende urinaire infecties zijn positief. Driemaal daags 1 glas (250ml) cranberrysap of 3x1 capsule per dag gedurende minimum 4 tot 6 weken worden aanbevolen bij recidiverende urinaire infecties of ter ondersteuning van een antibioticabehandeling.
Geen folklore
Cranberries hebben reeds decennia hun culinaire plaats veroverd in gebak, sauzen en fruitdranken. Ook als decoratie voor een feestelijke (Amerikaanse) wintertafel zijn ze gegeerd. De geneeskundige werking is bescheiden maar mag zeker niet miskend worden. Recent fundamenteel en klinisch onderzoek wijzen op een effectieve werking ter hoogte van de adhesie van de bacteriën met de blaaswand.
Cranberries zijn meer dan Amerikaanse folklore!
Deze mooie en smakelijke vrucht met tal van culinaire toepassingen en met bovendien geneeskundige eigenschappen verdient verder onze aandacht.
|
